Hersenen

« Naar Relaxicon begrippenlijst

De hersenen zijn het deel van het centrale zenuwstelsel dat zich in de schedel bevindt (het andere deel van het centraal zenuwstelsel is het ruggenmerg). De hersenen zijn het waarnemende, aansturende, controlerende en informatieverwerkende orgaan in de mens.

Extreem complex

De menselijke hersenen zijn een extreem complex orgaan; ze zijn opgebouwd uit bijna 90 miljard zenuwcellen (neuronen) die elk in verbinding staat met een aantal andere zenuwcellen, soms vele duizenden. Er wordt gezegd dat de menselijke hersenen de meest complexe levende structuur is die bestaat.

Relax More - Hersenen
Afb. 1

De hersenen besturen en coördineren zintuigsystemen, beweging (zowel bewust als onbewust) en diverse lichaamsfuncties zoals ademhaling, bloeddruk en lichaamstemperatuur.
De hersenen zijn ook de bron van cognitie, logisch denken, verbeelding, creativiteit, emotie en geheugen. Ze wegen ongeveer 1,5 kg en vormen daarmee zo’n 2% van het lichaamsgewicht. Daar staat tegenover dat het energieverbruik van het brein zo’n 20% van het totaal is!

Een wonder

If the human brain were so simple that we could understand it,
we would be so simple that we couldn’t.

Emerson Pugh

Vier kwabben

Een veel gebruikte manier om de hersenen in te delen is door ze in vier grotere gebieden te verdelen, de zogenaamde kwabben: de frontaal-, temporaal-, parietaal- en occipitaalkwabben, die allen een linker en een rechterhelft hebben.

De kwabben van de grote hersenen. Aanzicht van de linkerzijde van het brein, dus de blauwe frontaalkwab is de gezichtszijde.
De kwabben van de grote hersenen. Aanzicht van de linkerzijde van het brein, dus de blauwe frontaalkwab is de gezichtszijde.

Frontaalkwabben

De frontaalkwabben (blauw) vormen de voorzijde van het brein en liggen direct achter het voorhoofd. Zij zijn belangrijk voor wat we de executieve functies noemen en zijn betrokken bij onder meer beslissingen nemen, aandacht richten, het maken van bewuste bewegingen en bij spraak.

Temporaalkwabben

Deze kwabben (groen) bevinden zich aan de zijkanten van het brein. Daar vinden we onder andere de gehoorschors en de delen die de geluidsinformatie verwerken. Delen van de temporaalkwab verwerken – samen met delen van de occipitaalkwab – visuele informatie. De temporaalkwabben hebben een belangrijke rol bij leren en geheugen. Het mediale deel van de temporaalkwab bevat belangrijke structuren, waaronder de hippocampus en de amygdala.

Parietaalkwabben

Deze kwabben (geel) bevinden zich achter de frontaalkwabben. Hier vinden we de belangrijkste sensorische gebieden, die betrokken zijn bij de informatieverwerking rond smaak, tastzin, temperatuur en beweging. De parietaalkwabben spelen ook een rol bij de taalverwerking, waaronder lezen.

Occipitaalkwabben

Deze kwabben (rood) vormen het achterste gedeelte van het brain. Zij bevatten onder meer de primaire visuele schors en zijn dus cruciaal voor het gezichtsvermogen.

Het drieledige brein

Over de hersenen zijn we niet snel uitgeschreven of -gelezen. In relatie tot de disciplines die je bij Relax More kunt trainen en het verkrijgen van meer inzicht in het menselijk gedrag, is de indeling die Paul McLean in 1969 (!) beschreef een heel bruikbare. Hij verdeelde het brein in drie functionele delen, die zich in de loop van de evolutie ontwikkeld hebben: “The Triune Brain”, oftewel het drieledige brein.

Drieledig, driedelig of gelaagd. Het zijn verschillende termen die je her en der tegenkomt in de literatuur die McLeans idee vertolken.

Reptielenbrein

Het oudste deel van het brein – dat bestaat uit de hersenstam en de basale ganglia – wordt het reptielenbrein genoemd. In de hersenstam vinden we met name de functies die we nodig hebben voor onze overleving, de vier v’s: vechten, vluchten, voeding en voortplanting. En ademhalen is natuurlijk ook handig.
Basale emoties als lust, angst en agressie vinden hier hun oorsprong.
De basale ganglia zijn van belang voor onze bewegingen in de ruimte en de coördinatie ervan.

Zoals de naam als zegt, vinden we dit brein in reptielen en alle hogere dieren dan reptielen terug en ook steeds in min of meer dezelfde opbouw.

Oude zoogdierenbrein

Dan hebben we als tweede deelgebied het zogenaamde limbische systeem, ook wel het oude zoogdierenbrein of het emotionele genoemd. In dit deel vinden we de gebieden die maken dat zoogdieren kunnen doen wat van belang is om een zoogdier te zijn: voor hun jongen zorgen (iets dat reptielen niet hoeven en ook niet doen), sociale binding (en de angst voor verlating).

Het limbische systeem maakt zorggedrag mogelijk, zoals het bouwen van een nest en het reageren op geluiden die een jong maakt. Op het gebied van de emoties zorgt het limbische systeem dat emoties wat meer gradaties krijgen en een sociale betekenis. Een hagedis bijt van zich af uit zelfbescherming, bij een rat of een hond is dat ook om de jongen te beschermen.

Nieuwe zoogdierenbrein

Het derde en nieuwste breindeel is de neocortex of het nieuwe zoogdierenbrein, dat voornamelijk bij primaten ontwikkeld is, bij de mens het meest.

Mensen gebruiken hun neocortex om te (over)denken, fantaseren, reflecteren op zichzelf, plannen te maken en taal te gebruiken.

In het dagelijks leven

In onze ontwikkeling en ons gedrag vinden we ook deze driedeling terug. Zo worden we als baby voornamelijk aangedreven door instincten die vanuit onze hersenstam geregeld worden. Als kind worden we meer aangestuurd door emoties (het limbische systeem of het oude zoogdierenbrein), die de instincten enigszins beteugelen. Als volwassene functioneren we meer vanuit het nieuwe zoogdierenbrein (de neocortex), waarbij het denken de emoties beteugelt.

Evolutionair nieuwere breinstructuren reguleren dus de oudere structuren. Een soortgelijk principe vinden we terug in de polyvagaaltheorie. In een overzichtsartikel uit 2016 wordt het idee geopperd dat een volgende fase in de evolutie wel eens zou kunnen leiden tot een breinstructuur die het denken beteugelt…

Afb. 1: Tractografie van een gezond menselijk brein van een jong-volwassene. Credit: Alfred Anwander, MPI-CBSCC BY

Grote foto bovenaan: Robina Weermeijer on Unsplash

Synoniem(en):
Brein
Hersenen (Wikipedia)
Dit artikel gaat over hersenen in het algemeen. Voor de menselijke hersenen, zie Menselijke hersenen.

De hersenen, ook wel het brein genoemd, vormen het deel van het centrale zenuwstelsel dat zich in het hoofd of hetzelfde in de kop bevindt, Grieks: ἐγκέφαλος, egképhalos, inhoofdig. De hersenen vormen het waarnemende, aansturende, controlerende en informatieverwerkende orgaan in dieren. Er zijn drie groepen dieren met hersenen: de gewervelden, de geleedpotigen (zoals insecten, spinnen, kreeften), en de inktvissen. De andere ongewervelden hebben geen hersenen maar verzamelingen van individuele zenuwknopen.

Overlangse doorsnede van de menselijke hersenen, met enkele belangrijke anatomische delen aangegeven

De hersenen zijn een complex orgaan. De hersenen van de mens bestaan uit gemiddeld 86 miljard zenuwcellen of neuronen, waarvan ieder met een groot aantal andere neuronen in verbinding staat, soms vele duizenden. De hersenen besturen en coördineren de signalen van de zintuigen, beweging, gedrag en homeostatische lichaamsfuncties zoals ademhaling, bloeddruk en lichaamstemperatuur. De hersenen zijn de bron van beweging, geheugen en, bij hogere soorten, cognitie, bewustzijn en emotie.

« Naar Relaxicon begrippenlijst
Scroll naar boven